تاریخچه شهر

قبل از اینکه به طور دقیق تری شهر هوشمند را مورد بررسی قرار بدیم بد نیست نگاهی به تاریخچه ی شهر و شهرنشینی بیندازیم. حدود 300 سال قبل از میلاد مسیح اولین شهرها در بین النهرین بوجود آمدند که 12000 تا 24000 نفر در آنجا سکنه داشتند. پیدایش شهر بخشی از تکامل اجتماعی بوده است، و پس از اینکه انسان از مرحله اقتصاد معیشتی عبور می‌کند و کنترل محیط را بیشتر در اختیار می‌گیرد برای ساختن شهر آمادگی پیدا می‌کنند، یعنی توانایی ساختن محیط اجتماعی پیچیده‌تری را به دست می‌آورد. برای پیدایش شهر انسان باید از مرحله ابتدایی تنازع بقا عبور کند سپس وابستگی انسان به طبیعت بطور نسبتی کمتر شده و وابستگی اجتماعی او بیشتر می‌شود.

امروزه شهر محل تجلى بالندگى انسان است. اصطلاح بالندگى فقط مفهوم رشد و کمیت را در بر نمى‌گیرد، بلکه ارتقاى کیفى رفتار، گفتار، منش، کنش، زیست و معیشت را هم شامل مى شود. انسان با بهره گیرى از قدرت تفکر، اندیشه، علم، تجربه و دانش خود باید فضاهاى شهرى را طورى بسازد که در آن احساس امنیت کند، ایمنى و فراغت از دغدغه‌هاى زندگى برایش فراهم شود، بتواند با استفاده از امکانات و فضاهاى شهرى خلاقیت هاى فکرى خود را عینیت بخشد و روند تحولات را به گونه اى طراحى و پیش بینى کند که آیندگان هم بتوانند این مسیر را طى کنند.

شهرنشینی

کارشناسان شهرسازی معتقدند هر شهر مانند انسان هویتی خاص خود دارد. این هویت به او ویژگی می بخشد و او را از سایر شهرها متمایز می کند و تحولاتی که به او مرتبط است به لحاظ فرهنگی، تاریخی، سیاسی، اقتصادی و… باعث رشد و شکوفایی و اعتلای آن یا در مقابل باعث انحطاط آن می شود.

شهروندی مقوله‌ایی است که با مفهوم فرهنگ هر جامعه گره خورده است و از آنجا که فرهنگ هر مرز و بوم ناشی از سه قلمرو اساسی فعالیت های اجتماعی، فضای سیاسی و وضعیت اقتصادی آن جامعه است، فرهنگ هر جامعه‌ای کاملاً منحصر به فرد و هر فرهنگی نیز شهروند ویژه خود را می طلبد. شهروند کسی است که هم خویش و منافع خویش را بنگرد وهم منافع دیگران را در نظر آورد و در سایه همکاری و همراهی با دیگران و پذیرش مسئولیتها شرایط بهتری را برای خویش ودیگران فراهم سازد. پس شهروند نه تنها به معنای سکونت در یک شهر به مدت مشخص که به معنای مجموعه ایی از آگاهی های حقوقی، فردی و اجتماعی است.

توسعه شهری

شهرهای هوشمند با سرعت بسیاری در حال رشد هستند. امروزه شهرهای هوشمند حکم بدن هوش مصنوعی را دارند. ساخت شهر هوشمند نیاز به تجزیه و تحلیل ترافیک شهری، اطلاعات پزشکی مربوط به شهروندان و شبکه‌ی برق هوشمند دارد. وقتی تمام این زیر سیستم‌ها به هم متصل می‌شوند روح یک پارچه‌ی شهر هوشمند ایجاد می‌شود. برای ساخت شهر هوشمند باید الگویی از تمام اتفاقاتی که در شهر می‌افتد داشت و تمام این جزئیات را در یک مجموعه‌ی کلی ادغام کرد و اینجاست که شهر مانند بدنه‌ی یک هوش مصنوعی است.

در دنیای امروزی اینترنت تنها راه ارتباط ما با یکدیگر بوده است! و باعث تغییر در سبک زندگی ما شده است. ابزار پر قدرتی چون اینترنت و همه‌ی فناوری‌های مرتبط با آن در واقع یک نوع شیوه‌ی تفکر است و می‌تواند باعث تغییراتی بنیادین در سبک زندگی ما شود. شرکت‌های فناوری مایل به حضور در جاهایی هستند که نوآوری وجود دارد و زمینه ساز توسعه و پیشرفت آنها خواهد شد.

نهادهای بین المللی تعاریف متفاوتی از توسعه‌ دارند. بسیاری از آنها نیز هیچ معیاری در تعاریف خود در رابطه با توسعه یافتگی ندارند. سالهاست که بانک جهانی تنها برای سهولت در گزارش نویسی، کشورهای با سطح درآمد پایین و متوسط را تحت عنوان کشورهای در حال توسعه در گزارش خود اعلام کرده است و هیچ معیار ثابتی ندارد.

توسعه شهری

هوشمند سازی ایران

ایران کشوری‌ست با سطح درآمد متوسط در مقابل کشورهایی با سطح درآمد بالا، اما حقیقت اینجاست که هر کشور با توجه به خصوصیات عرفی خود روند رشد و شکوفایی را طی می‌کند. ایران در طی سالها، مدرنیته را به روش خود تجربه کرد اما روند مدرنیته شدن ایران هرگز از مسیر صنعتی شدن رد نشد.

در سال 1330 همزمان با ملی شدن صنعت نفت در ایران و اوج گرفتن اقتصاد بر پایه نفت، کشورهای صنعتی با تمرکز بیشتر بر روی فناوری‌ها به رشد صنعتی خود کمک کردند. در آن زمان کشورهای صنعتی دچار بحران نفتی بودند و اقتصاد دانش بنیان رو بنا نهادند تا انرژی پاک را جایگزین انرژی نفتی کنند. همزمان با این تغییرات انقلاب اسلامی و جنگ تحمیلی در ایران به وقوع پیوست و ایران درگیر رخدادهای سیاسی بود.

کشورهای توسعه یافته در سال 1350 بخش عظیمی از سرمایه تولیدات ناخالص خود را بر روی R&D (research and development) متمرکز کردند. از آن سالها تاکنون هیچ آماری از ایران وجود نداشت و تنها برای اولین بار با برنامه‌ی پنجم توسعه در سالهای 1390 تا 1394 بر روی شرکت‌های داروسازی، شرکت‌های دانش بنیان که بیشتر در بحث نانوتکنولوژی کار می‌کردند، صنعت خودرو و بورس دکتری توانست در حوزه‌ی R&D فعالیت داشته باشد.

عملکرد ایران نسبت به هوشمندسازی

اما شوربختانه هیچ یک از اینها مسیر روشنی را برای ما رقم نزد چون بیشتر محتوایی که در این زمینه تولید می‌شد در سازمانهای رسمی و دانشگاه‌ها ذخیره می‌شد و یا انحصار استفاده از آنها بدست عده‌ی محدودی از افراد بود. بنابرین ما هیچ استراتژی یا برنامه‌ی مشخصی برای اتصال حوزه‌ی دانش به حوزه‌ی کسب وکار در سطح ملی نداشتیم.

چهل سال پیش اسکان بشر سازمان ملل برقرار شد و در آن زمان ایران جزو کشورهای درحال توسعه بود 15 سال بعد زمانیکه اهداف توسعه هزاره در استانبول بوجود اومد ایران رسما یک کشور توسعه یافته بود و در سال 1394 در کنار کشورهایی چون انگلیس، آمریکا، ژاپن، سوئد، آلمان، ایتالیا و… به عنوان یک کشور توسعه یافته معرفی شد.

بسیاری از دولتها در سراسر جهان در حال رقابت هستند تا تکنولوژی را از هر جنبه‌ای در عملیات شهرشان استفاده کنند از جمله حمل و نقل عمومی، اتصال به فناوری اطلاعات، تامین آب و برق، بهداشت و درمان جامعه و مشارکت شهروندان. در ایران هم تعداد زیادی طرح مربوط به شهر هوشمند در حال اجرا است. شرکت فناوری اکسیر با ارائه‌ی طرح مگا پروژه‌ی شهر هوشمند با شعار نوآوری در همه چیز! قرار است با حمایت سازمان های دولتی، زمینه‌ساز سبک زندگی راحت و هوشمند برای شهروندان باشد.

یک شهر هوشمند چگونه کار می‌کند؟

سنگاپور برنامه‌ی دولتی هوشمند خود را در سال 2014 راه‌اندازی کرد و با استفاده از سیستم‌های پیشرفته گسترده‌ترین داده‌ها را از زندگی روزمره جمع‌آوری کرده‌ است. در طی سالها دوربین‌های هوشمند بیشتری را در سطح شهر اضافه کرد تا دولت بتواند به طور موثر بر تراکم جمعیت، پاکیزگی فضاهای عمومی و حتی حرکت دقیق هر وسیله نقلیه ثبت شده‌ی محلی را نظارت و کنترل کنند.

در واقع بخش عمده‌ای از داده‌های جمع‌آوری شده به یک پلتفرم آنلاین به نام سنگاپور مجازی انتقال داده شد که دسترسی دولت به چگونگی عملکرد شهر در زمان واقعی را نشان می‌دهد. این موضوع به دولت سنگاپور کمک کرد که پیش بینی کند چگونه جمعیت ممکن است به یک انفجار در یک مرکز خرید واکنش نشان دهند یا اینکه چگونه بیماری‌های عفونی ممکن است گسترش یابد.

در دبی بیش از پنجاه سرویس هوشمند از 22 نهاد دولتی به عنوان بخشی از «ابتکار هوشمند دولت دبی» وجود دارد. با استفاده از برنامه‌های دولتی ارائه شده در حال حاضر شهروندان می‌توانند مواردی مانند پرداخت هزینه بلیت‌های مسافربری، ارتباط با بخش تاکسیرانی، ردیابی بسته‌ای که پست شده، نزدیک ترین دستگاه خودپرداز، ثبت نام خودرو، ردیابی ویزا، گزارش نقص به پلیس دبی و… را انجام دهند.

در بارسلونا یک شرکت تحقیقاتی برآورد کرده است که این شهر تنها با نصب سیستم‌های هوشمند نزدیک به یک میلیارد دلار صرفه‌جویی داشته است. اکنون نگاهی خواهیم داشت به چند نوع از این سیستم‌ها.

چراغ‌های هوشمند خیابان:

نورپردازی در خیابان‌ها وجود دارد که زمانیکه هیچ فعالیتی در خیابان وجود ندارد این چراغ‌ها کم نور می‌شوند و هنگامیکه حسگرها حرکتی را تشخیص دهند پر نورتر می‌شوند.

سنسورهای پارکینگ:

رانندگان می‌توانند جای پارک خالی را در برنامه‌ای که برایشان نمایش می‌دهد بر روی نقشه ببینند. سنسورهای خیابانی با استفاده از نورپردازی و آشکارسازی های فلزی برای دانستن اینکه آیا یک پارکینگ یا منطقه اشغال شده است یا نه استفاده می‌شود.

سنسورهای زباله:

در واقع ظرفهای جمع‌آوری شده هستند که از طریق لوله‌ خلاء شبکه‌ای ایجاد می‌کنند که زباله‌های موجود زیر زمین را می‌سوزاند. جمع‌آوری زباله به صورت اتوماتیک نه تنها باعث کاهش آلودگی صوتی از کامیون‌های حمل زباله می‌شود بلکه هزینه‌ها را هم کاهش می‌دهد و بوی بد را از بین می‌برد.

تحقیقات برآورد کرده‌اند که تا سال 2021 شهرهای هوشمند تنها با پروژه‌های هوشمندسازی باعث کاهش آلودگی و صرفه‌جویی به میزان 210 میلیارد دلار در یک سال می‌شود. البته برای صرفه‌جویی در پول گاهی لازم است آن‌ را خرج کنید و بازار جهانی هوشمند 15 میلیون دلار تا سال 2021 جذب می‌کند و این رقم فقط برای نرم‌افزارهای سیستم هوشمند است. در حال حاضر شرکت‌های مایکروسافت و سیسکو برای ساخت تکنولوژی‌های هوشمند سرمایه‌های کلان و تلاش زیادی می‌کنند.

تجربه‌ واقع یک جامعه در شهر هوشمند

رابرت مک یور در تعریف جامعه می‌گوید: جامعه عبارت است از دسته‌اى از مردم که با هم زندگى مى‌کنند و به‌هم تعلق دارند؛ به‌طورى که نه تنها در يک يا چند نفع به‌خصوص بلکه، در مجموعه‌اى از منافع بسيار وسيع مشترک مى‌باشند که همه زندگى آنها را در بر مى‌گيرد.

وقتی در مورد جامعه صحبت می‌شود صرفا صحبت از موضوعاتی چون تجارت جهانی، نرخ بیکاری و تولید ناخالصی داخلی و ملی نیست بلکه تغییر و تحولاتی است که به طور کلی در رفتار شهروندان اتفاق می‌افتد تغییراتی که سبک زندگی آنها را دستخوش تغییر می‌کند. در اینجا بحث سر کسب و کارهای داخلی و داد و ستدهای بین مردم است.

کشورهای صنعتی برای پایدار کردن جایگاه خود در جهان فقر، اعتیاد، از بین رفتن منابع طبیعی و تغییرات آب و هوایی را بر دیگر کشورها تحمیل کردند. آنها سرمایه‌ی بزرگی از نسل آینده رو از دست دادند و آن هم تنوع و پیچیدگی در خواستگاه بود. طی یک سری تحقیقات نتایجی بدست آمد حاکی از اینکه نرخ خوشبینی و امیدواری افراد زیر 35 سال به شدت افت کرد است و در واقع حذف کردن این پیچیدگی‌ها باعث این اتفاق شده بود.

این ناامیدی مدرن در دنیا و بخصوص جوامع پیشرفته باعث شده در طی ده سال گذشته جوانان تحصیل کرده به ایران بازگشتند و دانش و ابزارهای تحلیل را با خود آوردند تا تحولات بوجود آمده را تسهیل کنند. پس در نتیجه این مردم و شهروندان هستند که تعریف می‌کنند چطور در برابر شهر خود مسئولیت پذیر باشند و الگوی شهر خود را تعریف کنند.

در آخر…

به هر روی زندگی شهری یک زندگی جمعی است و برای موفقیت در این نوع زندگی بایستی فردگرایی و منفعت طلبی مهار شده و اخلاق جمعی رواج یابد. تمرکز فعالیتها وابتکارات مردمی برای حل مسائل شهری ودستیابی به سطح بالاتری از رفاه، از جمله اقداماتی است که باید در این زمینه انجام شود. و بخاطر داشته باشیم که رواج فرهنگ شهروندی و ساماندهی به مسائل ومشکلات شهری در سایه افزایش آگاهی های مردم نسبت به حقوق و توانایی ها پیش خواهد رفت.

امروزه خیلی از شرکت‌های وابسته به فناوری بر آن هستند تا ایده‌ی شهر هوشمند را با استفاده از تکنولوژی روز توسعه دهد. شهروندان در قلب برنامه‌های شهر هوشمند وجود دارند. به نظر ما به این موضوع که فناوری‌های موجود چگونه باعث راحتی زندگی شهروندان می شود زیاد فکر نشده است.

اپلیکیشن اکسیر برنامه‌ای است که به طور هوشمند باعث شده است تا شهروندان به تمام خدمات دولتی و خصوصی در یک برنامه‌ی واحد دسترسی داشته باشند. این اپلیکیشن یک برنامه‌ی خوب و کاربردی برای شهروندان است که به خدمات زیادی اعم از سفارش آنلاین غذا با آپشن‌های مختلف گرفته تا درخواست آسان تاکسی، نوبت دهی مراکز پزشکی، خرید آنلاین و….کارکرد کردن با این اپلیکیشن بسیار آسان است و کاربر می‌تواند به راحتی از آن در خانه و محل کار استفاده کند.